ادامه...

با درود فراوان بر همه دوستان

در بخش اول خنیاگران به بررسی بیوگرافی استاد ادیب خوانساری پرداختیم. در ادامه آن بخش در این قسمت به بررسی سبک ایشان در موسیقی ایرانی می پردازیم. از زحمات دوست خوبم جناب آقای مجید معظمی نیز در تهیه و ارسال مطالب این بخش تشکر و قدردانی ویژه می نمایم.

  مدح تعریف است و تخریق حجاب                     فارغ است از مدح و تعریف آفتاب

"مولوی"

از شهریور سال 1320 به بعد، جدال بین سنت گرایان و نوپردازان، در اکثر زمینه های فرهنگی و هنری بازار گرمی پیدا کرده بود. کلیه وقایعی که از دو دهه قبل اتفاق افتاده بود از جمله کودتای رضا خان، تغییرات اجتماعی - سیاسی اوایل عصر پهلوی، نوآوری ها و سپس کشف حجاب، آغاز جنگ جهانی دوم و بسیاری رخدادهای دیگر قهراً تاثیر به سزایی بر رویدادهای فرهنگی، ادبی، هنری آن دوران داشت. لذا سیر جریان تحول موسیقی نیز از این دگردیسی بی نصیب نماند و پس از اندکی تاخیر در این مسیر قرار گرفت.

در این دوران برخی از هنرمندان جز پیروی صرف از قدما و هم عصران خود کاری نکرده و در سیر تکاملی هنر در جا زدند. سنت گرایان افراطی و محافظه کاران با هرگونه تحول و  نو آوری مخالف بوده و نمی خواستند سر مویی از سنن قدیمه تخلف ورزند و به تقلید کامل از تکنیک قدما و ردیف آنان پایبند بودند. متجددین و تندروها و برخی از موسیقیدانان تحصیلکرده هم با سر دادن نغمه کهنه و مندرس بودن ادبیات و موسیقی ایران، و با تخطئه کردن مظاهر درخشان ادب و موسیقی اصیل، خواستار بر انداختن سنت ها و ایجاد تحول اساسی در بنیان و ریشه موسیقی سنتی بودند و برخی در این راه بسیار شتاب زده و افراطی عمل کردند. در این میان تنها عده ای از نخبگان موسیقی، با حفظ سنت ها و بر اساس بنیادهای اصیل ملی، با توجه به نیازهای روز، خلاقیت ها و ابتکارهایی نشان دادند و برای زمان آینده منشا اثر بودند.

درآمد همایون

ادیب در زمره این نخبگان موسیقی بود. در عصری که ادیب آوازخوانی را شروع کرد، در حقیقت آواز به عنوان استخوان بندی موسیقی به شمار می رفت و آوازخوان همواره رل اصلی را به عهده داشت و نوازنده دنباله روی آواز بوده است. در آن عصر، صدای خوش، قدرت و وسعت صدا، احاطه و تسلط بر ردیف ها اهمیت فراوانی داشته و می توانسته شنونده را مجذوب کند. ادیب از زمانی که از اصفهان به تهران رفت از تحولات روزگار بی خبر نبود و به اسلوب های نوین مطابق با نیاز زمانه علاقه داشت. با این حال به حفظ اصالت ها، سنن و اصول پایبند و وفادار ماند.

اصولاً سبک دارای تعریفی است و خواننده صاحب سبک دارای شرایطی که در گنجایش این نوشته نیست. اما به اختصار به این نکته اشاره می شود که خواننده صاحب سبک، از مرحله تقلید گذشته و به مرحله "کشف و شهود" رسیده است، یعنی این که صدای چنین خواننده ای از نظر تونالیته، نوع تحریر، طرز ادای شعر، انتخاب شعر، طرز تلفیق شعر با موسیقی، تکرارها، سکوت ها، آکسان ها و ... اغلب مختص و منحصر به خود اوست که باید اکثریت قریب به اتفاق صاحبان نظر و هنر بر آن صحه بگذارند. نه هر کسی که شهرتی یافت و مردم شناختندش، صاحب سبک است که اگر قرار بر این باشد، بسیاری از خوانندگان، صاحب سبک اند و همگان سبک شناس.

دستگاه شور-ادیب به همراه تار درویش خان

ادیب در دوره جوانی بیشتر از سبک و سیاق سید عبدالرحیم و سید حسین طاهرزاده تبعیت نموده و شاهد آن، صفحاتی ست که به روزگار جوانی با صدای شش دانگ خوانده است، اما در سنین سی چهل سالگی رویکردی به سبک و شیوه آواز خوانی حبیب شاطر حاجی می کند و رفته رفته جایگاه خود را در آواز و موسیقی ایران تثبیت می نماید.

بدون تردید یکی از شاخص ترین سبک های آوازی در موسیقی ایران، سبک ادیب است. اکثر اساتید سبک اصفهان در مناسب خوانی و انتخاب شعر شهره اند. قبل از ادیب تقریباً عموم اساتید آواز از غزل های سعدی برای خواندن آواز استفاده می کردند. ادیب اولین خواننده ای بود که باب خواندن آواز با اشعار حافظ را گشود. ادیب به حافظ ارادتی خاص داشت و تقریباً تمام اشعار دیوان حافظ را از بر بود. استاد احمد ابراهیمی در گفتگو با برنامه نیستان در سال 1382 در مورد ادیب می گفتند: "استاد ادیب می فرمودند باید به ادبیات مسلط باشی، خواننده اگر شعر را از حفظ نداند و درست ادا نکند خواننده نیست".

آثار ادیب دارای لحن و فضای تاثیر گذار، پر جاذبه و مملو از احساس و نشات گرفته از حسن سلوک درونی اوست. سحر صدا، جادوی آواز و گیرایی آن حتی در اولین جملات آغازین، شنونده را منقلب می کند. محتوای آواز ادیب غنی و دارای معنا و هویت مستقل است. از ویژگیهای منحصر به فرد ادیب تلفیق مناسب شعر و موسیقی است. در آواز خوانی ادیب به فرم و محتوا توجه یکسان شده است و هر دو به موازات هم و با استحکام هر چه بیشتر در حرکت اند. آنچنان که شعر در خدمت موسیقی و موسیقی در خدمت شعر است. اشعار همه مناسب انتخاب شده و در نتیجه مطالعه زیاد و احاطه بر آنهاست. سیلاب ها و قافیه اشعار انتخاب شده اش کاملاً همسان و همخوان آوازها و جملات موسیقی بوده و تحریرها کاملاً به جا و مناسب ادا می شوند. که این ویژگی از نکات بارز صاحبان سبک اصفهان است. مرحوم تاج اشاره داشتند که سید رحیم اصفهانی به ما می گفت:" اول شعر را تحویل بده بعد تحریر بده".

در صدای ادیب وقار و اعتماد به نفس نمایان است. آوازهای ادیب عمدتاً سرشار از بداهه خوانی است که در موسیقی ایرانی دارای جایگاه ویژه ای بوده و سراسر شور و حال است. نواب صفا می گوید:" شبی استاد ادیب با ارکستر شماره 1 رادیو به طور زنده یکی از غزل های حافظ را می خواندند. این خواننده صاحب سبک چنان تحت تاثیر غزل حافظ قرار گرفته بود که هنگام خواندن، بی اختیار اشک از چشمانش سرازیر بود. هرگز چنین شور و حالی را در هیچ خواننده ای ندیدم".

همایون-بیداد

کلنل وزیری در مورد آواز و سبک ادیب اینگونه می گوید:" هر چه ایشان می گوید اصل موسیقی است و تحریر ها و خواندنشان متناسب و درخور است. زیاد به حنجره فشار نمی آورند که قدرت خوانندگی خودشان را نشان بدهند و خودنمایی کنند، آنچه می گویند متناسب و درخور است. صدای ادیب پخته، یکنواخت و یکدست است و برای بیان مطلب موسیقی طفره نمی روند. هر چه می دانند به طور واضح و روشن بیان می کنند، زیادتر از حد لازم فشار به گلو و به سینه نمی آورند".

از راست به چپ:جلال تاج اصفهانی – حسن کسایی – اسماعیل ادیب خوانساری

مرحوم تاج و مرحوم بنان اساتید مسلم موسیقی ایرانی در مورد ادیب اینگونه می گویند:

مرحوم تاج در جایی گفته اند: "همه می خواهند مثل من بخوانند، ولی ای کاش من می توانستم دو بیت مثل آقا ادیب بخوانم".

همایون-چکاوک

دکتر داریوش صبور در کتاب از نور تا نوا چنین می گوید: "شبی با حضور تنی چند از هنرمندان در محفلی بودیم. مرحوم بنان گفت: اجازه بدهید من برای لحظه ای برای دلم صدای هنرمند محبوبم را بشنوم. همه به احترام او خاموش ماندیم و او صفحه ای را روی گرام گذاشت و کنارش بر زمین نشست و سراپا گوش شد. نوای شادروان ادیب به گوش آمد:

    حسنت به اتفاق ملاحت جهان گرفت          آری به اتفاق جهان می توان گرفت

این نوا، شاهکار ادیب بود. غزل حافظ به سومین بیت نرسیده بود، دیدیم اشک بی امان از چشمان او بر گونه می غلطد، تمامی غزل را با اشک چشم و گوش جان شنید، و پس از پایان با تبسم گفت:"ادیب مانند ندارد، اعجاز می کند".

مراجع

1-      ادیب - شیرین، "ادیب خوانساری آوای جاویدان در موسیقی ایران"، موسسه فرهنگی و هنری هنر و اندیشه، چاپ اول – تهران – زمستان 1385.

2-      کسایی - محمد جواد، " یادی از استاد ادیب خوانساری"، ماهنامه هنر و موسیقی، شماره 50، 1382.

3-      سپنتا – ساسان، "چشم انداز موسیقی ایران"، نشر ماهور – 1382.

4-      صفا – نواب، " قصه شمع"، نشر پیکان؟ -  1385.

5-      صبور – داریوش،" از نور تا نوا"، موسسه انتشاراتی دنیای کتاب – تهران – 1369.

6-      رادیو فرهنگ – برنامه نیستان – پنجشنبه 23 مرداد 1382.